Narodna Biblioteka „Jefimija“ Trstenik

Veroljub Vukašinović

KNJIŽEVNI SUSRETI „SAVREMENA SRPSKA PROZA”
U TRSTENIKU

Narodna biblioteka „Jefimija” u Trsteniku postala je, u proteklim decenijama, posebno prepoznatljiva kao organizator književnih susreta „Savremena srpska proza”. Ova književna manifestacija je pokrenuta, spontano, još 1984. godine i ubrzo je dobila svoju trajnu fizionomiju, koju čine „Književni portret” jednog pisca i „Okrugli sto” sa nekom od relevantnih književnokritičkih, književnoistorijskih ili drugih srodnih tema. Iz godine u godinu, među učesnicima su se pojavljivala najznačajnija imena srpske proze, književne kritike i esejistike, da bi se 2023. godine stiglo do jubilarnih četrdesetih susreta.

Ovi, jedinstveni susreti pisaca, kritike i publike sigurno ne bi ostavili dublji trag u našoj kulturi da nije istoimenih zbornika radova koji su pokrenuti 1989. godine, kada je objavljen prvi broj posvećen prozi Slobodana Selenića i temi „Kretanje ideja u savremenoj srpskoj prozi”. Od tada, iz štampe je, do 2024. godine, izašlo trideset šest brojeva ovog zbornika.

Ono što je za „Savremenu srpsku prozu”, za njenu osnovnu poetičku, estetsku i vrednosnu orijentaciju izuzetno značajno odnosi se na izbor pisaca čiji portreti su osvetljeni na njoj i na teme koje su birane za esejističko i kritičko tumačenje, a dobrim delom i na izbor književnih kritičara koji su u tome učestvovali. Zato se susreti u Trsteniku mogu posmatrati i ocenjivati najpre kao veoma važna kritička građa o piscima čiji su književni portreti predstavljeni i protumačeni na njima. U okviru toga, sa sigurnošću se može reći da u izboru pisaca nije bilo isključivosti, dogmatizma i promašaja. Uvek su birani pisci različitih poetičkih, tematskih i drugih orijentacija i opredeljenja, pripadnici svih generacija, od najstarijih, koji su već zaokružili svoje delo, čime je olakšano formiranje njihovog kritičkog portreta, do mlađih, koji su se nametnuli provokativnošću svojih proznih ostvarenja i koji već sada predstavljaju najznačajnije autore savremene srpske proze. [...] Zato se s pravom može reći da je osnovna orijentacija susreta bila pluralistička, i da se ona kretala od „umerenog tradicionalizma” (termin A. Jerkova), preko umerenog modernizma, čak do postmodernizma. (Marko Nedić: „Poetički pluralizam srpske proze”, „Savremena srpska proza”, zbornik broj 26)

Na okruglim stolovima – čiji su sadržaji objavljeni u zbornicima – osvetljene su različite teme, od književnoteorijskih, kao što je, recimo, pitanje fragmenta u srpskoj prozi, preko razmatranja različitih književnih žanrova, na primer: kratka proza, memoaristika, srpska poetska proza, esejistička proza, romansirana biografija, savremena pripovetka i nove tendencije, o kritici danas i dr, do proučavanja uzajamnih veza književnosti sa medijima, dramatizacije književnih dela, osvetavanja pesnika kao pripovedača, dok su se neki okrugli stolovi bavili širim tematskim oblastima, kao što su: tema rata u savremenoj srpskoj prozi, odnos pisca i zavičaja, stranost i lik stranca, jezik kao tema proze, selo u savremenoj prozi, pri čemu posebno valja naglasiti okrugle stolove posvećene književnosti Srba u Hrvatskoj i delima srpskih prozaista van matice, kojima se išlo ka integralnoj geopoetičkoj slici savremene srpske književnosti. Zanimljivi su i tematski brojevi posvećeni poetikama nekih pisaca, na primer, Ive Andrića, Danila Kiša, Milorada Pavića, Dragoslava Mihailovića, Miodraga Bulatovića. Razmatrana su i pitanja periodizacije srpske književnosti, antologijski izbori srpske pripovedne proze, proza i narodna kultura, stilistika savremene srpske proze, itd. Neki od tematskih brojeva bili su posvećeni i pitanjima savremene kritike i portretima značajnih književnih kritičara: Ljubiše Jeremića, Miroslava Egerića, Miloša Petrovića, Miodraga Radovića...

Ovako oblikovani, zbornici „Savremena srpska proza” su, zapravo, svojevrsna književnokritička građa o srpskim piscima i njihovim poetikama, tako da, pored njihovih autopoetičkih beseda, glavni deo sadržaja čine tekstovi književnih kritičara i teoretičara o književnoteorijskim i književnoistorijskim temama. Među njima su najznačajnija imena savremene srpske kritike, imena profesora univerziteta, slavista, urednika, saradnika Instituta za književnost, filozofa, lingvista i mlađih autora koji su u ponekom od brojeva trsteničkih zbornika upisali pokoju stranicu u svojevrsnu „trsteničku enciklopediju”. Jer, kako je zapisao Mihajlo Pantić, pisac i kritičar sa najviše upisanih stranica: Ko u ruke uzme sve do sada objavljene zbornike sa trsteničkih skupova, pomno pregleda njihov sadržaj i pročita, kako mu drago, na preskok ili linearno, neke ili sve tekstove u njima, lako će doći do zaključka da se u Trsteniku godinama piše spontana i utoliko dragocenija enciklopedija imena, dela, formi, postupaka, poetika, dominantnih i frekventnih tema iz korpusa savremenog proznog stvaralaštva (Mihailo Pantić: „U trsteničkoj akademiji“, „Savremena srpska proza“, zbornik broj 16).

I, kao svojevrsna kruna trsteničkih književnih susreta, 2024. godine, uz finansijsku podršku Ministarstva kulture Republike Srbije, objavljena je jedinstvena Antologija pisaca „Savremene srpske proze“, koju je, u saradnji sa Mihajlom Pantićem, priredio Veroljub Vukašinović. U njoj se nalaze priče i odlomci iz romana 40 srpskih pisaca kojima su tokom minulih decenija priređivani „književni portreti“.

To su, po hronološkom redu: Miodrag Bulatović, Dragoslav Mihailović, Vidosav Stevanović, Slobodan Selenić, Antonije Isaković, Jovan Radulović, Milisav Savić, Milorad Pavić, Miroslav Josić Višnjić, Boško Petrović, Radoslav Bratić, Aleksandar Tišma, Živojin Pavlović, Svetlana Velmar Janković, Danilo Nikolić, Pavle Ugrinov, Dobrilo Nenadić, Radovan Beli Marković, Mladen Markov, Goran Petrović, Voja Čolanović, Vida Ognjenović, Milovan Danojlić, Dobrica Ćosić, David Albahari, Radoslav Petković, Gordana Ćirjanić, Svetislav Basara, Vladimir Pištalo, Petar Sarić, Mihajlo Pantić, Drago Kekanović, Miro Vuksanović, Vladan Matijević, Miroslav Toholj, Jelena Lengold, Dušan Kovačević, Jovica Aćin, Ljubica Arsić i Vule Žurić. Autor Pogovora u knjizi je Marko Nedić, dok je njen recenzent Gojko Božović napisao:

Izbor pisaca čiji su portreti predstavljeni na „Savremenoj srpskoj prozi“ zasnovan je na principima reprezentativnosti i antologijske revalorizacije. Sada se u koricama ove antologije, kao suma jednog književnog i književno-kritičkog iskustva, kao plod rada dugog četiri decenije, kao izraz jednog dugotrajnog i stalno iznova proveravanog književno-kritičkog konsenzusa, nalaze izabrane priče 40 pisaca „Savremene srpske proze“.

Pored bogate kolekcije zbornika radova, književni susreti „Savremena srpska proza“ sadrže i kolekciju umetničkih slika zavičajnih slikara na kojima su prikazani portreti pojedinih pisaca. Sve to, zajedno sa foto-panoima koji prikazuju hronologiju i poetiku susreta, čini dokumentarnu izložbu pod nazivom „Savremena srpska proza“ u Trsteniku (1984-2024), koju su priredile Jelena Dumanović i Ana Pavlović.